"ALMAN VE TÜRK HUKUKLARINDA ADLİ HİZMET UZMANLIĞI – RECHTSPFLEGER KURUMUNA KISA BİR BAKIŞ”

Başlatılan sanayileşme yolu ile kalkınma çabaları nedeniyle Türkiye’nin köklü deŞişimler içine girdiği, her alanda nitelikli ve iyi yetişmiş insan gücü gereksiniminin artış gösterdiği 1970’li yıllarda Adalet BakanlıŞı kendi teşkilatı içinde ara hizmetlerde çalışacak personelin mesleki eğitim görmüş kimselerden oluşması amacıyla hukuk fakültelerinin bulunduğu illerde ve bu fakültelere bağlı olarak Adalet Yüksek Okulu isminde okulların açılması için girişimde bulunmuştur. Bu kapsamda ilgili üniversiteler (Ankara ve İstanbul Üniversiteleri) ile yapılan temaslar sonucunda, görülen lüzum üzerine ilgili üniversiteler ile Adalet Bakanlığı arasında yapılan protokollere istinaden ülkemizde Adalet Yüksekokulları kurulmuş- tur. Adalet Yüksekokullarının adı daha sonra, Yükseköğretim Kurulunun, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 2880 sayılı Kanun’la değiştirilen 7/d(2) maddesine istinaden aldığı 27.4. 2001 tarihli kararıyla, “Adalet Meslek Yüksekokulu” olarak deŞiştirilmiştir. Adalet Meslek Yüksekokulları verdikleri mezunlar ile ülkemizde yargı-hukuk hizmetleri sektöründe gereksinim duyulan uzman-teknik ara kadroların oluşturulması çabalarına önemli katkılarda bulunmuştur ve halihazırda da bulunmaktadır.

Türkiye’de “Adalet Meslek Yüksek Okulu” olarak adlandırılan yükseköŞretim kurumlarına denk gelen mesleki öŞretim kuruluşlarına Avrupa Bir- ∗ Dr., Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Elemanı, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Adalet Meslek Yüksekokulu Müdür Yardımcısı. ** Avukat, Ankara Barosu. liŞi’ni oluşturan çeşitli ülkelerde de rastlanmaktadır. Almanya Federal Cumhuriyeti’nde çeşitli eyaletlerde kurulmuş olan “idari ve Adli Hizmetler Yüksekokulları” bunlara örnek oluşturur. Bu okullar, önceleri birçok yasa hükmünde düzenleme konusu olan daha sonra ise ayrı bir yasa ile2 düzenlenen “Adli Hizmet Uzmanı-Rechtspfleger” yetiştirmek için faaliyet gösterir.

Almanya’da yargıç ve savcıların iş yüklerinin azaltılması ve bu suretle adalet hizmetlerinin hızlı ve verimli bir şekilde görülmesi önemli bir hedef olmuştur. Bu amaçla Alman Hukukunda çeşitli yasal düzenlemelere yer verilmiş ve bir kısım yeni kurumlar ihdas edilmiştir. Adli Hizmet Uzmanlığı da bu kurumlardan biridir. Yasa ile yargıç ve savcılar tarafından yerine getirilen bazı görevlerin Adli Hizmet Uzmanı adını alan kamu görevlileri tarafından yerine getirilmesi öngörülmüştür.

Adli Hizmet UzmanlıŞı yargı örgütünün daha etkin ve verimli kılınması için Türkiye’de Adalet BakanlıŞı tarafından yürütülmekte olan UYAP, istinaf vb. çalışmalar sırasında gündeme gelmiş olan bir kurumdur. Adli Hizmet UzmanlıŞı konusunda farklı ülkelerde farklı uygulamalar gözlemlenmektedir. Bu uygulamalardan ilkinde Adli Hizmet UzmanlıŞının yargıç ve savcıların iş yükünü azaltmak için getirilmiş bir kurum olmasından hareketle bu kurum bir Yargıç ve Savcı YardımcılıŞı-Richterassistent olarak ele alınmış ve adli hizmet uzmanlarının yargıç ve savcılara tabi olarak, yargıç ve savcıların gözetiminde bir kısım yetkileri kullanması ve görevleri ifa etmesi öngörülmüştür. Hollanda Yargı Sisteminde Adli Hizmet UzmanlıŞı bu şekilde uygulanmaktadır. Hollanda’da Adli Hizmet Uzmanları hukuken yargıç ve savcı yardımcısı konumunda olup, bunlara yargıç ve savcılara baŞlı onlara tabi olarak faaliyette bulunmaktadırlar. Adli Hizmet Uzmanlı- Şına dair bir başka uygulama ise Almanya’da gö- rülür. Almanya’da Hollanda’dan farklı olarak Adli Hizmet Uzmanları yargısal bir merci olarak yargıç baŞımsızlıŞına benzer bir konumda bulunmaktadırlar. Almanya’da Adli Hizmet Uzmanı hiyerarşik açıdan yargıç veya savcının altında bulunmaz, bir başka deyişle adli hizmet uzmanı görev alanına giren konularda işlem yaparken yargıç veya savcıya tabi deŞildir. Yasa ile uhdesine bırakılan yetkileri kullanıp görevleri ifa ederken yargıç ve savcılardan baŞımsız hareket eder, adeta otonom-muhtar bir konumdadır. Bu konumunun sonucu olarak adli hizmet uzmanlıŞı Alman yargı sistemi içinde önemli ve özgün bir kurum olarak ortaya çıkar.

Türkiye’de Adalet Meslek Yüksek Okulu mezunları halihazırda statü itibariyle ne Almanya ne de Hollanda’daki meslektaşları ile benzerlik gösterir. şcra Müdürleri ve Yazı şşleri Müdürleri bazı açı- lardan Hollanda’daki Yargıç Yardımcıları ile kı- yaslanabilirse de, bu karşılaştırma birkaç hususun ötesine geçemez.

Avrupa BirliŞi ile müzakere süreci içinde bulunan ülkemizde Birlik müktesebatına uyum konusunda çaba gösterilmektedir. Bu kapsamda yürütülen karşılaştırma ve uyumlaştırma çalışmalarında ö- nemli bir konu başlıŞı Adalet ve Yargı Hizmetleridir. Ülkemizde Adalet BakanlıŞı ve Barolar başta gelmek üzere ilgili diŞer meslek kuruluşları tarafından bu Adalet-Yargı Hizmetleri alanında reform ve reorganizasyon yapılması için bazı planlar hazırlanmaktadır. Bu planlar arasında Türkiye’de Adalet Meslek Yüksekokulu mezunlarından yargı sistemi içinde daha etkin biçimde yararlanılması da bulunmaktadır. Günümüzde Adalet Yüksekokullarının önemi başta Adalet BakanlıŞı olmak ü- zere ilgili kuruluşlarca idrak edilmiştir. Adalet BakanlıŞı çıkarılan bir yönetmelik ile gereksinim duyduŞu nitelikli ara işgücünü temin edecek adli meslek personeli alımlarında Adalet Meslek Yüksekokulları mezunlarına eşitler arasında öncelik tanınmıştır. Ülkemizdeki Adalet Yüksekokulları da vermekte oldukları mesleki yükseköŞretimin kalitesinin geliştirilmesi için gayret göstermekte, kendi aralarında işbirliŞi gerçekleştirmeye ve eş- güdüm saŞlamaya yönelik faaliyetlerde bulunmaktadırlar. Böylece orta vadede Türkiye’de adaletyargı hizmetleri için gerekli teknik elemanların yetiştirilmesinde standardizasyon ve nitelik artışı saŞlanacaŞı umulmaktadır. Bu durum gerçekleşti- Şinde yargıçlar tarafından ifa edilen ve özellikle çekişmesiz yargı ile ilgili birtakım işlerin Almanya’da olduŞu gibi Adalet Meslek Yüksekokulu mezunlarından oluşan Adli Hizmet Uzmanı statü- sünde Adalet teşkilatı personeli tarafından yapılması suretiyle yargıçların iş yüklerinin azaltılması söz konusu olabilecektir.

Almanya’da Adli Hizmet Uzmanlarının mesleki eŞitimi şdari ve Adli Hizmetler Yüksekokullarının Adli Hizmetler Bölümlerinde gerçekleştirilmektedir. Bu okullar federal bir devlet olan Almanya Federal Cumhuriyeti’nde bazı eyaletlerde kurulmuştur. Almanya’da eŞitim ve adalet hizmetleri esas itibariyle federe düzeyde eyaletler tarafından sunulmaktadır. Adli Hizmet Uzmanlarının eŞitiminde görev alan öŞretim elemanları arasında çoŞu profesör ve doçent olan akademisyenlerin yanı sıra yargıçlar, savcılar ve bu okullardan mezun olup başarı ile görevlerine devam eden Adli Hizmet Uzmanları da bulunmaktadır. Bu durum verilen eŞitimin sadece teori ile sınırlı kalmaması ve adayların yoŞun bir pratik sayesinde mesleŞin gerektirdiŞi deneyimleri öŞrenimleri sırasında kazanmaları sonuçlarını doŞurmaktadır. Almanya’da şdari ve Adli Hizmetler Yüksekokullarından mezun olanlar için doktora yapma imkanı bulunmamaktadır. Ancak bu okul mezunları dilerlerse Hukuk Fakültelerine kayıt yaptırabilmekte ve istisnai nitelikte bu durumda birinci sınıftan hukuk lisans öŞrenimine başlamaktadırlar.

Almanya’da şdari ve Adli Hizmetler Yüksekokulu’nda öŞrenci olmanın önkoşulu eyalet düzeyinde adalet personeli memur olarak istihdam edilmektir. Sadece adalet personeli olarak atanan memurlar bu yüksekokullara kayıt yaptırabilir. Adli Hizmet Uzmanı olarak yetiştirilecek adli personelin atanması ilan edilen kadrolara başvuranlar arasından seçim yapmak suretiyle olur. Başvuran adaylar lise bitirme derecesi, yetenek ve sosyal beceri testlerindeki başarı düzeyi ve mülakat sonucuna seçilip devlet memuru olarak atanırlar. Atanmalarının ardından şdari ve Adli Hizmetler Yüksekokuluna kayıt yaptırıp Adli Hizmet UzmanlıŞı için mesleki eŞitimlerine başlarlar.

Almanya’da şdari ve Adli Hizmetler Yüksekokullarının toplam eğitim süresi 3 yıldır. Bu okullarda hem bilimsel hem de mesleki öğretim yapılır. Üç yıllık öğrenim süreci sekiz aylık akademik eğitim, üç aylık staj ve 1 aylık tatiller şeklinde gerçekleşmektedir. Öğrencilere mesleki eğitimleri sırasında bilgisayar becerileri pratik ağırlıklı olarak kazandırılır. Almanya’da Adli Hizmet Uzmanı olabilmek için verilen mesleki eğitimde bir öğrenci bir sınava ancak iki defa girebilmekte, başarılı olamadığı takdirde hem memuriyetine son verilmekte hem de okulla ilişiği kesilmektedir. Bu eğitimi başarı ile tamamlayanlar bitirme ödevi olarak adlandırılan teorik nitelikte bir ödev hazırlarlar. Bitirme tezi başarılı bulunan öŞrenci mezun olur ve mezuniyetinin ardından görevli olduŞu eyalette Adli Hizmet Uzmanı olarak çalışmaya başlar.

Türkiye’de Adalet Meslek Yüksekokullarına öğrenci kabulü Adalet Meslek Liselerinden sınavsız geçiş ve diğer liselerden Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Sınavı Sonucuna göre ek kontenjan yerleş- tirmesi olmak üzere iki şekilde söz konusu olmaktadır. Adalet Yüksekokullarında öŞrenim sü- resi kural olarak 4 yarıyıldır (2 yıl). Her öğretim yılı yaklaşık 8 aydan oluşur. Her öğretim yılı sonunda 4 ay kadar bir süreye karşılık gelen tatil bulunmaktadır. Staj ise bazı Adalet Yüksekokullarında uygulanmaktadır. Stajın tüm Adalet Yüksekokullarında zorunlu olması hedeflenmektedir. Ülkemizde Adalet Yüksekokullarında verilen öğretim için yeknesak bir hukuki düzenleme bulunmamaktadır. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Adalet Meslek Yüksekokulunda Ankara Üniversitesi Önlisans ve Lisans EŞitim-Öğretim YönetmeliŞi hükümleri uyarınca azami öğrenim süresi sekiz yarıyıla (4 yıl) kadar uzayabilmektedir. Ayrıca 2547 sayılı Kanun hükümleri uyarınca getirilen ek sınav hakları yüzünden bu süre bazı durumlarda daha da uzayabilmektedir. Adalet Yüksekokulu öŞrencileri öŞrenimleri sırasında memuriyete intisap edebilmektedirler. Ancak bu durumda öŞrencilerin Yüksekokuldaki başarıları ile memuriyetleri arasında bir baŞlantı kurulmamaktadır.

Alman Hukukunda öz işler olarak tanımlanan çekişmeli yargı işleri istisnasız biçimde hakimler tarafından görülür. Niza konusu olmayan yargı- sal taleplerin gereŞi ise adli hizmet uzmanları tarafından yerine getirilir. Bu ifadeden de anlaşılacaŞı üzere Almanya’da Adli Hizmet Uzmanlarının görev alanını esas itibariyle çekişmesiz yargı ile ilgili işler oluşturmaktadır. Bu açıdan bakıldıŞında Adli Hizmet Uzmanının belli başlı görevlerinin aşaŞıdakilerden oluştuŞu söylenebilir:

  1. Velayet ve aile hukukuna ilişkin işler,
  2. Miras hukukuna ilişkin çeşitli işler (veraset ilamı çıkarılması, terekenin tespiti, miras ortaklığının giderilmesi vb.),
  3. Sicil işleri (ticaret ve tapu sicillerinin tutulması),
  4. İcra ve iflas hukukuna ilişkin işler (cebri icra ve iflas takibi işleri),
  5. İlamsız icraya ilişkin giderlerin hesaplanması ve ceza infazına ilişkin Alman Hukukuna özgü görevler gibi özel işler.

 

Almanya’da Adli Hizmet Uzmanlığı kurumu yargıç ve savcıların gereksiz yere ağır iş yükü altında kalmalarını önleyen, yargı örgütünün daha etkin ve hızlı çalışmasını sağlayan ve sonuç olarak kaynak israfını engelleyen son derece yararlı bir müessese olarak 30 yılı aşkın bir süredir başarı ile uygulanmaktadır. Ülkemizde de bu kurumun ihdasının faydalı sonuçlar doğurabileceği düşüncesiyle hazırlık çalışmaları yapılmaktadır. Adalet Yüksekokulları verdikleri mezunlar ile ülkemizde yargı örgütüne önemli katkılarda bulunmuştur. Yapılacak yasal düzenlemede Adli Hizmet Uzmanı olarak istihdam edileceklerin Hukuk Fakültesi yanı sıra Adalet Meslek Yüksekokulu mezunlarından oluşmasının şart koşulması yerinde bir tercih olacaktır.

© Copyright - DİGİTA